Taalsporen uit de slavernij: de reconstructie van Damma’s ‘adga tome’

In 1739 schreef de West-Afrikaanse vrouw Damma een brief die eeuwen later nog vragen oproept. Onderzoekers proberen via één woord uit haar tekst – ‘adga tome’ – te begrijpen hoe zij haar thuis, identiteit en vrijheid benoemde. Een nieuwe website brengt resultaten van het onderzoek samen.

Een uitzonderlijke brief

Damma (ook bekend als Marotta of Madlena) werd geboren in het gebied dat nu Benin heet. Als kind werd ze tot slaaf gemaakt en naar het Deense eiland St. Thomas gebracht, destijds een knooppunt van de trans-Atlantische slavenhandel.

Jaren later, inmiddels vrij, richtte ze zich in een brief tot de koningin van Denemarken. Die brief is uniek: Damma schreef – of dicteerde – twee versies van de brief, een in haar moedertaal Gbe en een in het Nederlands Creools, de omgangstaal van het Caribisch gebied. Het is het enige bekende document uit de 18e eeuw waarin een Afrikaanse vrouw in de Gbe-taal spreekt over haar eigen leven.

Cefas van Rossem, gastonderzoeker Virgin Islands Dutch Creole bij het Meertens Instituut, zit in het team dat de creoolse vertaling van de brief onderzocht.

De betekenis van één woord

Centraal in de brief staat het woord ‘adga tome’. In de Nederlands-Creoolse versie wordt dat weergegeven als ‘Poppo op Africa’ of ‘Popo in Africa’, een geografische verwijzing naar een gebied in het zuidwesten van het huidige Benin. Maar volgens de onderzoekers ligt de betekenis van adga tome waarschijnlijk dieper dan een geografische verwijzing alleen. Adga verwijst vermoedelijk naar de gemeenschap van Aja-mensen in dat gebied, en tome naar ‘land’ of ‘natie’ – maar er zitten nog veel meer lagen in het concept. Door te onderzoeken wat begrippen als natie, god en ras eigenlijk betekenden voor Damma, en door te kijken naar adga tome in combinatie met andere Gbe-woorden uit de brief, ontleden de onderzoekers de mogelijke betekenissen.

Tussen talen en werelden

Het onderzoek naar Damma’s brief combineert historische, taalkundige en antropologische perspectieven. De onderzoekers noemen hun aanpak ‘kritische conjectuur’: zorgvuldig werken met fragmentaire en vaak gekleurde archieven, waarin de stemmen van tot slaaf gemaakte mensen zelden rechtstreeks doorklinken.

Door Damma’s eigen woorden opnieuw te bestuderen, proberen zij te reconstrueren hoe zij haar wereld benoemde. Hoe klonken begrippen als thuis, natie of vrijheid in een tijd waarin anderen de macht hadden om die woorden te definiëren?

Meer informatie

• De website over het adga tome-project (Engelstalig)
• De brief van Damma werd in 2024 al tentoongesteld in Museum Catharijneconvent – lees meer