Januari 2026: Het onbeheersbare van alledaagse cultuur

Op vrijdag 30 januari houdt Irene Stengs haar afscheidsrede aan de VU. Decennialang onderzocht ze alledaagse cultuur en in haar rede beschrijft ze juist de onbeheersbaarheid van die alledaagse cultuur. Parool en Volkskrant interviewden Stengs naar aanleiding van haar afscheid.

Irene Stengs spreekt half grappend van de ‘wet van Stengs’: populaire tradities en rituelen hebben de neiging steeds groter en uitgebreider te worden. “Je ziet het overal gebeuren,” vertelt ze. “We noemen dat uitvergroting. Het komt voort uit de behoefte om met elke nieuwe uitvoering van een ritueel de voorgaande te overtreffen. Daarom worden bruiloften steeds groter en exclusiever, schooltraktaties steeds bijzonderder, vuurwerk steeds harder en vreugdevuren steeds hoger. Competitie is de grote aanjager.”

Recht op traditie

In haar rede staat Stengs onder meer stil bij escalerende ruige tradities, en bij de inspanningen van de overheid om het onbeheersbare te beheersen. “Buitenstaanders kijken doorgaans verbaasd of geërgerd naar die ruige tradities, maar voor de deelnemers is het een belangrijk ritueel waarmee zij vieren dat zij onderdeel zijn van een gemeenschap,” legt Stengs uit. “Zij zijn er ook vast van overtuigd dat zij het recht hebben hun traditie in stand te houden. Een overheid die hun ritueel om wat voor reden ook aan banden probeert te leggen, is in hun ogen juist helemaal verkeerd bezig.” Een argument van voorstanders van bijvoorbeeld de vuurwerktraditie is dan ook dat het een traditie is. “Door te zeggen ‘het is traditie’ zou het plotseling onaanraakbaar zijn. Maar eigenlijk zijn veel tradities van recente datum’, vertelt Stengs. Vuurwerk afsteken tijdens oud en nieuw werd namelijk pas populair na de Tweede Wereldoorlog.

Vuurwerktraditie

Tegenwoordig is oud en nieuw vol van vuur, met alle nadelen van dien. “De markering van zo’n feest, oncontroleerbaar aantrekkelijk zullen we maar zeggen, is denk ik van alle tijden,” aldus Stengs. “En bij ons zit dat nu heel erg bij oud en nieuw, met dat vuurwerk.” Ondanks het aankomende vuurwerkverbod denkt Stengs niet dat het gebruik van vuurwerk en vuur minder zal worden. “Ik ga er niet over hè? Ik ben niet degene die het beleid maakt. Het enige wat ik probeer, is om inzicht te geven in de processen die gaande zijn, te laten zien welke krachten er aan het werk zijn.” Ze noemt vuurwerk in haar afscheidsrede een onbeheersbare traditie en “het onbeheersbare is niet te controleren”, zegt Stengs. “Dus er gaan andere dingen gebeuren. Al weet ik ook niet precies wat: ik kan niet in de toekomst kijken.”

Lees de interviews met Irene Stengs in het Parool (29 januari 2026) en de Volkskrant (30 januari 2026).