skip to main content

Oktober 2018: ‘Wat zeggie? Azzie val dan leggie!’ Het Rotterdams onder de loep

'Wat zeggie? Azzie val dan leggie!' Waarom zeggen Rotterdammers dingen als ‘Rotterdammert’ en ‘zeggie’? De website In de buurt – Rotterdam zocht het uit, en kwam een heel eind dankzij het boekje ‘Rotterdams’ van taalwetenschapper Marc van Oostendorp. 

Foto: Simone Wolff

 

 

Rappende robots, algoritmes die online racisme opsporen in teksten of op pedofielen jagen. Waar taal en technologie elkaar kruisen, ontstaat op dit moment een van dé onderzoeksdomeinen van de toekomst. Aan het Meertens Instituut en de Universiteit Antwerpen wordt er volop op ingezet. Zo ontwikkelde Folgert Karstdorp (Meertens Instituut) samen met zijn Antwerpse collega's Mike Kestemont en Enrique Manjavacas MC Turing, de rappende robot. 

 De wetenschappers voedden hun ‘rapper’ met 66.000 teksten van Engelstalige rapnummers. Het neuraal netwerk dat achter MC Turing schuilgaat, leert met de techniek van machine learning in dat corpus van letters en woorden patronen herkennen. ‘Na een tijd heeft het algoritme door hoe een tekst wordt opgebouwd’, zegt Kestemont, letterkundige aan de Universiteit Antwerpen. ‘Als je het maar genoeg naar hiphop laat ‘luisteren’, is het na een tijd in staat om op basis van één letter te bepalen welke letter er waarschijnlijk op zal volgen. En zo rollen er na een tijdje hele teksten uit.’ Lees verder bij De Tijd.

Foto: Het Meertens Instituut en de Universiteit van Antwerpen laten 'echte' rappers met de raprobot experimenteren op Lowlands Science, augustus 2018. 

 

Van suiker word je druk. Muggen komen op licht af. Op een kwallenbeet moet je plassen. Is dat wel zo? Er schijnt niks van te kloppen. Volgens volksverhalenonderzoeker Theo Meder is het echter niet gek dat waarschijnlijk ook jij sommige van deze broodje aap-verhalen hebt geloofd: "Ze geven ons praktische antwoorden op zaken waar we mee te maken krijgen en die we vervelend vinden. Het is een houvast." Lees verder bij RTL Nieuws

Foto: Flickr.com, Bernhard Brause – Sugar (CC BY-ND 2.0)

In memoriam

Jurjen van der Kooi (Hardegarijp 22-12-1943 – Drachten 4-9-2018).

Met grote verslagenheid is kennis genomen van het overlijden van Jurjen van der Kooi. Jurjen was vele jaren onderzoeker en hoofddocent aan het Nedersaksisch en Fries Instituut van de Faculteit der Letteren aan de Rijksuniversiteit Groningen, onder andere op het gebied van vertelcultuur. Jurjen was een gedreven publicist en een vraagbaak voor wie maar een beroep op hem deed. Hoewel Jurjen al langere tijd problemen had met zijn gezondheid, komt zijn overlijden toch erg plotseling, en treft ons diep.

In 1979 publiceerde Jurjen van der Kooi een bundel Volksverhalen uit Friesland. Zijn proefschrift uit 1984 was een uitgebreide typencatalogus van Friese volksverhalen, maar tevens een analyse van de inhoud en achtergronden van de verhalen, de vertellers en de verzamelaars. Jurjen voerde in 1999 de hoofdredactie over de Nieuwe Groninger Encyclopedie. In 2000 publiceerde hij een Friese sagenbundel over het bovennatuurlijke onder de titel De nachtmerje fan Rawier. En in 2003 publiceerde hij over Groninger volksverhalen in Van Janmaanje en Keudeldoemke. Daarmee zijn slechts enkele van zijn vele publicaties genoemd.

In samenwerking met medewerkers van het Meertens Instituut kwamen boeken als Van Aladdin tot Zwaan Kleef Aan (1997) en Verhalen van Stad en Streek (2010) tot stand.

Voor zover zijn conditie het toeliet, is Jurjen ook na zijn pensionering blijven doorwerken, en heeft zijn passie voor verhalen en vertellers hem nooit verlaten.

Met het heengaan van Jurjen van der Kooi verliezen we een prettige, erudiete en vaderlijke collega.

Wij wensen zijn vrouw en kinderen veel sterkte met dit verdrietige verlies.
 

Al sinds 2012 maken we dankbaar gebruik van de enthousiaste inzet van vrijwilligers die ons helpen met het toegankelijk maken van de beroemde vragenlijsten van het Meertens Instituut. Vanwege de belangrijke resultaten die al beschikbaar zijn gekomen, gaan we dit werk nu voortzetten via het platform Vele Handen, en u kunt ons daarbij nog steeds een handje helpen.

Vragenlijsten
Sinds de oprichting in 1931 is een belangrijke taak van het Meertens Instituut geweest het verzamelen van gegevens. Dit gebeurde vroeger door vragenlijsten op te sturen naar informanten verspreid over Nederland en Vlaanderen. Tegenwoordig gaat het digitaal via het zogenoemde Meertens-panel. De meeste antwoorden die informanten voor het digitale tijdperk per post naar het instituut opstuurden zijn gescand. Die antwoorden willen we nu ontsluiten, door ze te digitaliseren en doorzoekbaar te maken in een databank.

De vragenlijsten betreffen vragen over dialectgebruik, volksgebruiken en namen. Zo vroeg men de informaten bijvoorbeeld: “Hoe noemt men in uw dialect de kinderziekte bof?” En ook: “Werd in uw jeugd uw verjaardag gevierd? Hoe?” De antwoorden komen uit heel Nederland en Vlaanderen.

Wat gaan we doen?
Binnen dit project worden de handgeschreven of getypte antwoorden door de vrijwilligers overgetikt. Om u een beeld te geven: in 2017 hielpen vrijwilligers ons met het toegankelijk maken van veertien dialectvragenlijsten (uitgezonden tussen 1964 en 1998) en twee volkskundevragenlijsten (uitgezonden in 1981 en 1995). Al eerder zijn door vrijwilligers de antwoorden overgetikt van drie dialectvragenlijsten die in 1932, 1933 en 1934 uitgezonden zijn.

De vragen, de scans met de antwoorden en de overgetikte antwoorden, zullen beschikbaar worden gesteld op de website van het Meertens Instituut in de vorm van een Vragenlijstenbank, die in de loop van dit jaar wordt gelanceerd. Via de Vragenlijstenbank kan iedereen – zowel onderzoekers als het publiek – de antwoorden van informanten doorzoeken (bijvoorbeeld per plaats) en desgewenst vergelijken, en zo informatie vinden over taalgebruik en volksgebruiken in heden en verleden.

Help mee en ontsluit de taal of cultuur van uw geboorte- of woonplaats
U kunt ons helpen met het digitaliseren van de antwoorden. Op de website Vele Handen kunt u vanaf 7 juli het project 'Meertens Vragenlijsten Taal en Cultuur' vinden, waarop maar liefst 9.720  ingezonden antwoorden staan (in totaal 67.230 gescande pagina’s want ieder antwoord bestaat uit meerdere pagina's). Nadat u zich op deze website hebt aangemeld en een account hebt aangemaakt, kunt u inloggen op het Vragenlijstenproject. Hier kunt u een willekeurige vragenlijst overtikken of zelf uitkiezen welke vragen uit welke plaats u wilt overtikken. Zo kunt u allerlei informatie krijgen over het taalgebruik en de volksgebruiken in uw geboorteplaats of huidige woonplaats. U hoeft geen dialect te kennen om de antwoorden te kunnen overtikken, al kan dat soms wel helpen, vooral als een informant zijn best heeft gedaan de dialectklanken precies weer te geven door accenten op de letters te plaatsen.  

Let op: de scans van vragenlijsten zijn vanaf begin juli toegankelijk op Vele Handen. Hou onze website en social media in de gaten.

 

 

In de loop van 2018 wordt de app Stimmen uitgebreid voor het Limburgs: Sjtumme van Limburg. Deze app is in staat via een quiz te raden waar een spreker van het Limburgs vandaan komt.

De gebruiker van de app spreekt hiervoor woorden in het Limburgs in. De data die de app op deze manier verzamelt, worden gebruikt voor onderzoek naar meertaligheid. Op den duur worden de data ook beschikbaar gesteld aan bedrijven die spraaktechnologie gebruiken. Dat moet ertoe leiden dat ook Limburgs gesproken kan worden tegen bijvoorbeeld Siri, de spraakcomputer op de iPhone. Die is nu alleen in het Nederlands.

Sjtumme va Limburg heeft subsidie gekregen van het Meertens Instituut en de Raod veur ’t Limburgs. Er worden ook projecten voor het Nedersaksisch en het Zeeuws ontwikkeld. Hierover wordt op later tijdstip meer informatie gedeeld.

Lees meer over Sjtumme.
Lees de blog van bijzonder hoogleraar Leonie Cornips om meer te leren over onderzoek naar het Limburgs, en de activiteiten die zij uitvoert.

 

Het Amsterdamse podium De Balie organiseert op 30 mei een discussieavond over de relatie tussen literatuur en plaats: 'Nederlandse letteren, vervagende grenzen'. Aan Limburg – de positie van deze provicie op nationaal en internationaal niveau en de betekenis van Limburgse literatuur – wordt tijdens het debat extra aandacht besteedt. De avond wordt mede mogelijk gemaakt door het Limburg Geschied- en Oudheidkundig Genootschap, de leerstoel Taalcultuur in Limburg van de Universiteit Maastricht en het Meertens Instituut.

Nederlandse letteren, vervagende grenzen
Uit het recent verschenen werk Geschiedenis van de literatuur in Limburg blijkt dat in Limburg boeken vroeger in maar liefst 5 talen verschenen. Dat moest ook wel, want de regio was een belangrijk knooppunt voor Europa: omgeven door België, Duitsland én Nederland. Hoe heeft deze geografische positie literatuur uit Limburg beïnvloed? En hoe heeft dit vervolgens de Limburger gevormd? We onderzoeken met verschillende schrijvers uit Limburg en andere plekken van de wereld de betekenis van plaats voor literatuur. Daarna zoomen we in op de plaats waar Nederland overgaat in Europa: Limburg. We onderzoeken wat we kunnen leren van dit unieke, verbindende gebied.

In het eerste deel van de avond onderzoeken we met schrijver Abdelkader Benali en hoogleraren Joep Leerssen en Thomas Vaessens de betekenis van de plek. Wat betekent een woonplaats voor de manier van schrijven, voor het creatieve proces, en verschilt dat gevoel per stad, en misschien wel per schrijver?

In het tweede deel van de avond gaan we op zoek naar de positie van de regio Limburg in Nederland en daarbuiten. Limburg heeft een unieke ligging in veel opzichten, al in de middeleeuwen was het een verbindende plek. Kan de Europeaan van nu iets leren van de veeltalige, en veelzijdige identiteit van de Limburger? We spreken hierover met o.a. de burgemeester van Maastricht Annemarie Penn-te Strake. Vorig jaar schreef zij een opiniestuk waarin ze betoogt dat het tijd wordt om Nederland ruimer te zien dan de Randstad. De avond wordt gemodereerd door Petra Stienen.

Klik hier voor meer informatie over de avond, tickets en de sprekers.

Datum en tijd: 30 mei 2018, 19:30 uur
Plaats: De Balie, Kleine-Gartmanplantsoen 10, 1017 RR Amsterdam

Afbeelding via De Balie