De bibliotheek als laboratorium voor toekomstbeelden

Etnograaf Janna oud Ammerveld in het veld bij OBA Next

Hoe verbeeld je de toekomst van een bibliotheek die er nog niet is? In Amsterdam-Zuidoost wordt gewerkt aan OBA Next, de bibliotheek van de toekomst. Een plek die aansluit bij de superdiverse stad die Amsterdam is, waar buurtbewoners en andere betrokkenen samen nadenken over hoe kennis, gemeenschap en zorg eruitzien in 2030.

Door: Britt van Sloun

Postdoc Janna oud Ammerveld van het Meertens Instituut nam als onderzoeker én deelnemer mee aan de denktank van OBA Next. Binnen het project Verbeelding in Transities (ViT) onderzoekt ze hoe publieke instellingen zoals de bibliotheek de toekomst kunnen voorstellen én daarmee zelf vormgeven. “Wat als verbeelding niet slechts een creatief extraatje is,” legt ze uit, “maar een vorm van kennis die bepaalt hoe we samen toekomst maken?”

Een bibliotheek die meebeweegt met de stad

De OBA Next ontstaat uit een urgente vraag: hoe kan een bibliotheek passen bij een samenleving waar geen duidelijke meerderheid bestaat, maar talloze gemeenschappen naast én door elkaar leven? Met meer dan 180 nationaliteiten is Amsterdam-Zuidoost een van de meest diverse plekken van Nederland. De OBA zag dat traditionele vormen van dienstverlening niet meer volstonden. De bibliotheek van de toekomst moest niet langer van bovenaf worden ontworpen, maar mee-ontstaan met de mensen die haar straks gebruiken.

Daarom werd OBA Next onderdeel van het SPRONG-project Verbeelding in Transities, waarin onderzoekers en kunstenaars van verschillende instellingen samenwerken aan grootstedelijke transitievragen. Voor de OBA betekende dit een kans om haar toekomst participatief te verkennen: door buurtbewoners, medewerkers, beleidsmakers en kunstenaars samen te brengen om letterlijk te oefenen met de vraag “Wat betekent een bibliotheek in 2030?”

OBA Next is meer dan een nieuw gebouw; het is een experiment in publiek denken. De bibliotheek vervult verschillende rollen tegelijk: kennisplek, ontmoetingsplek, laboratorium en ruimte van zorg.

Meedoen als methode

Oud Ammerveld nam deel aan de denktank van OBA Next, een serie sessies waarin bibliotheekmedewerkers en onderzoekers samen experimenteerden met toekomstverbeelding. Ze was niet slechts waarnemer, maar volwaardig deelnemer; een bewuste keuze. In de etnologie heet dat participerende observatie: door mee te doen krijg je zicht op hoe betekenis ontstaat in alledaagse handelingen. “Observeren doe je niet vanachter glas,” zegt ze. “Pas door deel te nemen, ervaar je hoe verandering echt gebeurt.” Etnografen noemen dit ook wel deep hanging out: langdurig aanwezig zijn zonder strak plan, maar mét een open vraag. “Zo ontstaat ruimte voor nuance, voor verhalen die anders onzichtbaar blijven. Verbeelding begint immers bij aandachtig aanwezig zijn.”

Verbeelding in de praktijk

In de sessies werd verbeelding ingezet als onderzoeksmethode. Deelnemers bezochten een innovatieve bibliotheek, maakten kennis met de buurt waar OBA Next komt en leerden over de potentie van AI, van eten en van co-creatie in het verbeelden van een nieuwe bibliotheek en een nieuwe toekomst.   Op die manier werd verbeelding een middel om complexe kwesties te verkennen: wat betekent toegankelijkheid in een superdiverse wijk? Hoe voelt “inclusief” aan?

De denktanksessies mondden uit in een gezamenlijk geschreven magazine. Hierin vertaalden deelnemers hun toekomstbeelden naar verhalen, beelden en columns. Wie vertelt het verhaal van OBA Next, en wie ontbreekt daarin? Ook dat is verbeelding: niet alleen het bedenken van toekomsten, maar het onderzoeken wie die toekomsten mag verbeelden. “De beelden die we koesteren, bepalen de toekomst die we maken,” zegt Oud Ammerveld. “Tussen al die verschillende visies op wat kennis of gemeenschap is, ontstaat letterlijk de toekomst van de bibliotheek.”

Superdiversiteit van binnenuit

In haar artikel Hallo toekomst! (Volkskunde, 2024) beschrijft Oud Ammerveld hoe instituties als de bibliotheek worstelen met superdiversiteit; dit gaat over een werkelijkheid waarin geen enkele groep nog norm is. “Veel organisaties werken vanuit een oud beeld van ‘de samenleving’,” zegt ze. “Mijn rol is zichtbaar maken welke aannames daaronder liggen, en hoe die soms sluiten in plaats van verbinden.” Binnen OBA Next komt dat gesprek steeds terug: wie hoort erbij, en wie voelt zich thuis?

Verbinding en wederkerigheid

Oud Ammerveld beweegt in haar onderzoek tussen onderzoekers, beleidsmakers, medewerkers en buurtbewoners. In die uitwisseling onderzoekt ze hoe verbeelding bruggen kan slaan tussen werelden die elk hun eigen taal van verandering spreken. “Het is mijn taak om die talen met elkaar te laten resoneren, zonder dat de een de ander overheerst,” zegt ze. Dat vraagt aandacht én het vermogen om ongemak te verdragen. Voor haar is onderzoek dan ook nooit eenrichtingsverkeer: via interviews, blogs en bijdragen aan het OBA-magazine geeft ze iets terug aan de gemeenschap waarin ze werkt. Zo wordt verbeelding niet alleen onderzocht, maar ook geoefend als relationele praktijk van wederkerigheid. “Dit is precies waar maatschappelijke transitie begint,” zegt Oud Ammerveld.

Ethiek aan tafel

Tijdens deze samenwerking ontstond ook het ‘Ethiek aan tafel’-tafelkleed. Dit is een hulpmiddel om tijdens projecten ethische vragen zichtbaar en bespreekbaar te maken. Waar traditionele ethiek vaak op papier blijft, brengt dit tafelkleed het gesprek letterlijk op tafel. Voorbeelden van vragen die aan bod komen: Wie wordt er gehoord? En: wie bepaalt wat ‘inclusiviteit’ betekent? “Het helpt om samenwerking eerlijker te maken,” zegt Oud Ammerveld. “Door ongemak toe te laten, ontstaat vertrouwen. Ethiek is geen protocol vooraf, maar een gesprek onderweg.”

Leren van de ander

Na twee jaar veldwerk kijkt Oud Ammerveld met nieuwe ogen naar de bibliotheek en de stad. “Misschien zijn het de laatste echt publieke ruimtes waar je gewoon mag zijn, zonder iets te hoeven. Daarin schuilt iets fundamenteel menselijks, namelijk zorg voor elkaar.” Die ervaring vat samen wat onderzoek in de stad kan betekenen. Niet alleen analyseren, maar luisterend transformeren. “Door aandachtig aanwezig te zijn, kun je niet alleen observeren wat verandert, maar ook helpen om verandering menselijk te houden.”

Oud Ammervelds werk bij het Meertens Instituut zit er inmiddels op, haar functie liep tot januari 2026. Een afsluitend wetenschappelijk artikel geschreven door oud Ammerveld en Sophie Elpers verschijnt later dit jaar. Het tafelkleed wordt verder getest in een vervolgproject.

Lees meer

• Onderzoeksproject Verbeelding in transities