Het Meertens Instituut onderzoekt en documenteert taal en cultuur in Nederland en Nederlandse taal en cultuur in de wereld. Centraal staan de verschijnselen die het alledaagse leven in onze samenleving vormgeven.

Het Meertens Instituut levert dit jaar een bijdrage aan het online platform van de Queer Geschiedenismaand. Dit jaarlijkse initiatief zet in de maand maart het queererfgoed van Nederland in de schijnwerpers.

Hoe ruikt Friesland? Wat is ‘Fries geurerfgoed’? En: wie bepaalt eigenlijk welke geuren als erfgoed erkend worden? In het nieuwe onderzoeksproject Een Neus voor Erfgoed bundelen onderzoekers, ontwerpers en parfumeurs hun krachten om de geuren van Friesland te onderzoeken, documenteren en ten neuze te brengen.

Recent verscheen een speciaal themanummer van het tijdschrift Trajecta, gewijd aan bedevaartcultuur en pelgrimage in Nederland. De editie is het resultaat van een samenwerking tussen het Meertens Instituut en het Katholiek Documentatie Centrum (KDC) aan de Radboud Universiteit.

Niet voor iedereen is het thuis vertrouwd, veilig en gezellig. Dat is nu zo en dat was vroeger helaas ook al zo. In Venster op thuis bewijzen Marlies Couch en Jelle van Lottum dat aan de hand van notariële akten.

We leren vaak visueel over het verleden, en soms kunnen we historische voorwerpen aanraken of naar opnames luisteren. Maar zelden gebruiken we ons reukvermogen – onze oudste, meest primaire manier om over de omgeving te leren – om de geschiedenis te ervaren.

Hoe komen ouderwetse netnummers in gebruikersnamen van de jeugd terecht op sociale media? PZC ziet Snapchat namen zoals Koen0118 (Walcheren) of Isabel0113 (Bevelanden). Volgens Kristel Doreleijers versterken jongeren zo hun lokale identiteit.

Kan een computer begrijpen of een zin Drents, Limburgs of Gronings is? Onderzoekers van het Meertens Instituut besloten die vraag serieus te nemen. Met behulp van meer dan duizend Nederlandse dialectromans en een slim getraind taalmodel laten ze zien dat kunstmatige intelligentie verrassend goed is in het herkennen van streektaal. Dat levert niet alleen technische, maar ook culturele inzichten op.

Het idee dat ontkerkelijking leidt tot het verdwijnen van religie klopt niet. Volgens religiewetenschapper Ernst van den Hemel is het geloof vooral van plek veranderd. Kerken lopen leeg, maar zingeving, ritueel en gemeenschap duiken op nieuwe manieren op in de politiek, in themaparken en op sociale media. “Religie is niet verdwenen, maar op drift geraakt,” stelt Van den Hemel.

Etnograaf Janna oud Ammerveld in het veld bij OBA Next

Hoe verbeeld je de toekomst van een bibliotheek die er nog niet is? In Amsterdam-Zuidoost wordt gewerkt aan OBA Next, de bibliotheek van de toekomst. Een plek die aansluit bij de superdiverse stad die Amsterdam is, waar buurtbewoners en andere betrokkenen samen nadenken over hoe kennis, gemeenschap en zorg eruitzien in 2030.

In januari 2026 neemt antropoloog Irene Stengs afscheid van het Meertens Instituut, na een kwart eeuw onderzoek bij de afdeling etnologie. Haar fascinatie ligt bij de vraag hoe mensen door middel van materiële objecten – zoals bloemen, kaarsen, brieven of kruizen – uitdrukking geven aan hun emoties.

Het Nieuwjaarsboekje van het Meertens Instituut gaat dit jaar over ‘thuis’ in Nederland. Wat was de aanleiding om voor dit thema te kiezen? Hoe is het idee van thuis in Nederland veranderd door de jaren heen? Redacteuren Markus Balkenhol (antropoloog) en Nina Lamal (historicus) beantwoorden 7 vragen over de totstandkoming van deze bundel.

In december 2025 neemt bibliothecaris Lidy Jansen (1961) afscheid van de Meertens bibliotheek. Sinds 2012 beheerde ze er de uiteenlopende collecties op het gebied van Nederlandse taal en cultuur: van vergeelde taalatlassen en liedboekjes tot moderne naslagwerken over taalkunde en etnologie. Met een glimlach, maar ook een beetje weemoed, kijkt ze terug op haar jaren als bibliothecaris.