Lidy Jansen over de schatten van de Meertens bibliotheek

In december 2025 neemt bibliothecaris Lidy Jansen (1961) afscheid van de Meertens bibliotheek. Sinds 2012 beheerde ze er de uiteenlopende collecties op het gebied van Nederlandse taal en cultuur: van vergeelde taalatlassen en liedboekjes tot moderne naslagwerken over taalkunde en etnologie. Met een glimlach, maar ook een beetje weemoed, kijkt ze terug op haar jaren als bibliothecaris.

Door: Britt van Sloun

Het Meertens Instituut verzamelt al sinds de jaren dertig van de vorige eeuw boeken en archieven over Nederlandse (regionale) taal, cultuur en geschiedenis. “Het begon ooit als een kleine verzameling voor onderzoekers, maar inmiddels is de collectie fors gegroeid en wordt het nog constant aangevuld,” vertelt Jansen. De collectie omvat inmiddels ruim 80.000 boeken, honderden tijdschrifttitels en bijna 600 verschillende fysieke archiefcollecties.

Veel aanwinsten komen binnen door schenkingen

Aanwinsten komen binnen via aankopen op verzoek van onderzoekers, maar ook door schenkingen of nalatenschappen. “Vrijwel wekelijks krijgen we iets aangeboden, maar zo’n twee keer per jaar ontvangt de bibliotheek een echt bijzondere collectie. Onderzoekers en verzamelaars dragen soms een heel levenswerk over,” vertelt Jansen. “Denk bijvoorbeeld aan de collectie Roodkapje-boeken die bestaat uit zevenhonderd items: van voorlees- en prentenboeken, tot boekjes met kleurplaten en spelletjes.” Deze collectie kwam van een mevrouw die ruim veertig jaar alles over dit sprookje verzamelde.

Of een verzameling geschikt is voor de bibliotheek van het Meertens Instituut, hangt niet alleen af van wat er al aanwezig is, maar ook van het soort onderzoek dat het instituut doet. “We hebben een plan waarin staat wat we wel en niet willen opnemen in onze collectie,” zegt Jansen. “Dit noemen we een collectievormingsprofiel. Dat klinkt deftiger dan het is, maar hierin hebben we vastgelegd wat we wel en niet willen hebben.” Omdat de collectie vooral bedoeld is voor onderzoekers, wordt er meestal overlegd met de onderzoeksafdeling over wat er wordt opgenomen. “Zoals de maatschappij verandert, beweegt ook de collectie mee, telkens met een ander accent.”

Een rijkdom van regionale talen

Een van de meest opvallende schenkingen is voor Jansen een collectie dialectwoordenboeken en spreuken en gezegden in dialect. “Deze collectie is geschonken door een particulier die zijn leven lang van alles op dat gebied verzamelde,” vertelt Jansen. “Hij gebruikte onze databanken vaak en wilde na zijn overlijden iets terugdoen. Zo schonk hij honderden titels aan ons.”

Deze collectie bestaat voornamelijk uit kleine, vaak zelf uitgegeven boekjes met specifieke, regionale woorden. Veel van deze uitgaven verschenen in minieme oplages, bedoeld voor de lokale gemeenschap. “Wat het zo waardevol maakt is dat het specifiek is en niet snel elders te vinden,” zegt Jansen. “Niet alleen onderzoekers, maar ook stagiaires van het Meertens Instituut of mensen met belangstelling voor het dialect van hun streek gebruiken de collectie graag.”

Een muzikale schatkamer

Een andere bijzondere verzameling is de liedcollectie. Dit is een verzameling van duizenden Nederlandse liedteksten en bijbehorende melodieën, vaak volksliederen of andere liederen uit het dagelijks leven van vroeger en nu. Deze werd in 2025 uitgebreid met een schenking van de openbare bibliotheek in Arnhem. Toen die haar muziekcollectie moest opheffen, zocht de eigenaar er een nieuw onderkomen voor. “Zo gaat het in bibliotheekland,” legt Jansen uit. “Bibliothecarissen kijken altijd of bijzonder materiaal ergens anders gehuisvest kan worden.”

Deze aanwinst sluit goed aan bij de al bestaande verzameling volks-, kinder- en geestelijke liederen. De collectie is een combinatie van boeken en archiefmateriaal en gaat soms eeuwen terug. De collectie is volgens Jansen uitzonderlijk compleet. Sommige liederen bestaan in tientallen drukken, elk met subtiele verschillen in tekst of melodie. In verschillende drukken staan soms verschillende versies van eenzelfde lied. “Van de bundel Kun je nog zingen, zing dan mee bezit de bibliotheek inmiddels 33 verschillende edities, dat is ongeveer de helft van wat verschenen is,” vertelt Jansen.      

Deze liedjes vormen ook een belangrijk deel van de basis van de Nederlandse Liederenbank, een digitale databank waarin duizenden teksten en melodieën te vinden zijn. Mensen gebruiken die voor onderzoek, maar soms ook voor persoonlijke zaken. Soms komen er aanvragen van mensen binnen die liedjes zoeken voor hun dementerende ouders, omdat muziek op een unieke manier herinneringen op kan roepen. Ook podcastmakers die op zoek zijn naar nummers over een specifiek onderwerp kloppen bij Jansen en haar collega’s aan. “Dan hoor je vervolgens ineens iets uit ons archief terug op de radio. Dat is fantastisch!”

Honderd jaar aan geboortekaartjes

Onlangs werd Jansen verrast door een collectie geboortekaartjes, geschonken door twee zussen. Ze verzamelden hun hele leven lang elk ontvangen kaartje. “Ze hadden alles zorgvuldig gerangschikt op thema’s, zoals tweelingen, fietsen, teddyberen. Compleet met indexen, zodat ieder kaartje terug te vinden is.” In totaal verzamelden ze zo’n 370.000 geboortekaartjes van 1920 tot 2019. Deze liggen in ruim 600 mappen opgeslagen het depot van het IISG (Internationaal Instituut Sociale Geschiedenis), waar een groot deel van de Meertens-collectie ligt opgeslagen.

Veel mensen hebben misschien niet meteen een beeld bij wat je met zo’n collectie kunt doen, maar onderzoekers zien allerlei mogelijkheden voor onderzoek. Van naamkunde en taalontwikkeling, tot veranderende opvattingen over gezin, geloof en vormgeving. Vroeger begon bijna elk kaartje met ‘Met blijdschap geven wij kennis’, maar nu staan er vaak persoonlijke teksten en foto’s op. “Je kunt er de tijdgeest in aflezen. In één oogopslag zie je dat tekst en beeld passen bij een bepaalde tijd,” legt Jansen uit. De duizenden geboortekaartjes liggen voorlopig in het depot, waar ze worden geïnventariseerd en voorzichtig geconserveerd. Digitalisering ligt gevoelig, vanwege privacy en hoge kosten. “Op een kaartje staan namen en adressen. Die kun je niet zomaar online zetten,” legt Jansen uit. “Misschien gaan we de indexen digitaliseren, maar dan afgeschermd, zodat alleen onderzoekers erbij kunnen.”

Steeds dichter bij het publiek

De bibliotheek is niet alleen toegankelijk voor onderzoekers. Steeds vaker vinden studenten, schrijvers en andere geïnteresseerde bezoekers hun weg naar de collectie. In 2016 verhuisde het Meertens Instituut van Amsterdam Overamstel naar het Bushuis in de binnenstad van Amsterdam. Daar kwam ook de bibliotheekcollectie van het Huygens Instituut te staan. De meest kwetsbare collecties verhuisden naar het depot van de collega’s van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG). De verhuizing naar de binnenstad van Amsterdam leidde tot grotere bezoekersaantallen. “We zijn hierdoor letterlijk en figuurlijk dichter bij het publiek gekomen,” zegt Jansen. Dat is belangrijk, vindt ze, want de Meertens bibliotheek is er wat haar betreft voor iedereen. “Van iemand die kerstgebruiken onderzoekt, tot een student die zich verdiept in volksverhalen.”

De toekomst van de Meertens bibliotheek

Digitalisering wordt ook voor de bibliotheek steeds belangrijker. Veel tijdschriften en kaarten zijn inmiddels al digitaal beschikbaar. Hierdoor hoeft kwetsbaar materiaal steeds minder te worden verplaatst. “Maar papier blijft belangrijk”, benadrukt Jansen. “Zeker in de geesteswetenschappen zie je dat mensen nog veel met fysieke boeken werken.” Jansen legt uit dat dit vooral te maken heeft met het feit dat de Meertens Bibliotheek, anders dan bijvoorbeeld een universiteit, beperkte middelen heeft om e-books aan te schaffen. “Wat ik het meest ga missen? De ontmoetingen met onderzoekers, studenten, andere nieuwsgierige bezoekers, en de verhalen achter al hun vragen,” vertelt Jansen. Ondanks dat ze stopt met werken, is ze niet van plan om te stoppen met haar passie voor kennisdelen. Na haar pensioen wil Jansen zich graag inzetten voor leesbevordering bij kinderen en volwassenen. Jansen zegt dat ze hoopt dat de bibliotheek, inmiddels toch een beetje mijn “kindje,” blijft bloeien.

Meer lezen?

• Zoek hier in de bibliotheekcatalogus en hier in de collecties en archieven van het Meertens Instituut
• Bekijk hier een overzicht van de collectieprojecten bij het Meertens Instituut
• Lees hier meer over de verhuizing van de Meertenscollecties en de bibliotheek in 2016
• Lees hier meer over de acquisitie van de Roodkapje-collectie in 2019