Hoe rook Amsterdam door de eeuwen heen?

Van stinkende grachten tot de zoete lucht van suikerraffinaderijen: geur is een vaak vergeten toegangspoort tot het verleden. Dankzij recent geuronderzoek weten we steeds beter hoe Amsterdam vroeger rook – en wat die geuren ons vertellen over het dagelijks leven van toen én nu.

Door: Aron de Jong, eerder gepubliceerd op Amsterdam Humanities Hub, hier in aangepaste versie

De geschiedenis beleven we vooral met behulp van beeld en geluid. Een zintuig waar minder aandacht voor is, is reuk. Het project Odeuropa bracht hier verandering in door het geurige verleden tot leven te wekken. We besteedden eerder al aandacht aan enkele resultaten van het onderzoek, zoals de drie online bronnen die het opleverde. In het kader van 750 jaar Amsterdam richten we onze neuzen nu op de aroma’s van onze hoofdstad.

Stonk het echt zo?

Wanneer we denken aan de geur van vroeger, denken de meeste mensen al gauw aan stank. Met het oog op Amsterdam lijkt dat te kloppen, want in de zeventiende eeuw had de stad als bijnaam de schone maagd met de stinkende adem. Volgens Inger Leemans, hoofd van onderzoeksgroep NL-Lab en projectleider van Odeuropa, kende de stad in het verleden dan ook de nodige ‘uitdagende’ geuren. ‘De grachten waren in binnen- en buitenland notoir. Voordat er riolering was, werden deze door inwoners soms als secreten gebruikt; zo waren er openbare toiletten die boven de grachten hingen. Ook werd er allerlei afval in gedumpt. Je kunt je voorstellen dat het in de zomer flink kon ruiken. Mensen die geld hadden, ontvluchtten de stad in deze periode.’

Toch is het volgens Leemans veel te kort door de bocht om te zeggen dat het vroeger alleen stonk. ‘De stad kende een ontzettend uitgebreid geurenpalet. In ons onderzoek noemen we die verschillende geurlandschappen smellscapes. Wat je daarin ook terugziet, is dat de inwoners van Amsterdam veel strategieën hadden om kwalijke geuren tegen te gaan. Zo werden naast de grachten lindebomen geplant. De zoete lindebloesemgeur kon zo in de zomertijd, wanneer het ‘t meeste stonk, de neuzen enigszins verlichten.’

Amsterdamse ‘smellscapes’ door de jaren heen

De geur van de stad veranderde voortdurend door technologische en maatschappelijke ontwikkelingen. Geurlagen komen en gaan – een proces dat tot op de dag vandaag merkbaar is in Amsterdam. Bekijk onderstaande tijdlijn (klik voor grotere tekst).

Hoe leg je geuren uit het verleden vast?

Om de geur van het verleden te achterhalen, maakten de onderzoekers gebruik van zogeheten sensory mining-technieken. Hierbij worden digitale tekst- en beeldcollecties met AI-programma’s doorzocht. ‘We doorzochten tekstuele en visuele bronnen om te achterhalen welke geurstoffen werden genoemd, welke plekken bekend stonden om hun goede of slechte geur, maar ook probeerden we te ontdekken welke emoties werden gekoppeld aan geuren’, legt Leemans uit. ‘Na het trainen van deze programma’s is de computer nu in staat om neusgetuigenissen en hun geurervaringen terug te kunnen vinden. Nu is het aan historici en andere geuronderzoekers om de data te interpreteren en het achterliggende verhaal erbij te vertellen.’

De uitkomsten vertaalden de onderzoekers naar verschillende databronnen voor zowel onderzoekers als publiek, zoals de Odeuropa Smell Explorer en de Encyclopedia of Smell History and Heritage. De Smell Explorer is een doorzoekbare database van bijna 2,5 miljoen historische geurreferenties, op basis van 50.000 afbeeldingen en meer dan 400.000 historische teksten in zes talen. De Encyclopedia is een verzameling verhalen over de geuren die ons verleden hebben gevormd en geuren die vandaag de dag waarde voor ons hebben.

Kun je de geschiedenis ook echt ruiken?

Weten hoe het in het verleden (ongeveer) rook is één ding, de geur zelf ervaren een tweede. Naast het beschrijven en documenteren van de historische geuren heeft het team van Odeuropa daarom ook historische geurrecreaties gemaakt. Ze werkten hiervoor samen met parfumeurs. ‘Ruiken is een van onze belangrijkste zintuigen. Bij het ruiken van sommige geuren kunnen herinneringen naar boven komen. Door geuren te recreëren kunnen we mensen het verleden op nieuwe manieren laten beleven.’

Het geuronderzoek naar Amsterdam vertaalden ze bijvoorbeeld naar een geurwandeling: de City Sniffers tour. Aan de hand van de ‘Rub ’n Sniff’ kraskaart werd de wandelaar langs 6 plekken in Amsterdam geleid. Bij elke stop hoorde een specifieke geur, die onder de kraskaart tevoorschijn kwam. Zo kon de wandelaar met zijn of haar neus vergeten erfgoed van Amsterdam ontdekken. Bijvoorbeeld de geur van de zeventiende-eeuwse grachten, van de civetkatten die werden gehouden midden in de stad, en van pomanders – vroegmoderne geurjuwelen die mensen gebruikten om zich te beschermen tegen kwalijke miasma’s (geuren die als slecht en ziekmakend werden gezien).

Amsterdamse geuren in verleden én heden

Maar welke geur associëren Amsterdammers zelf eigenlijk met hun stad? Voor het themanummer Het parfum van Amsterdam vroeg tijdschrift Ons Amsterdam haar lezers: Hoe rook (en ruikt) Amsterdam? De oproep, geïnspireerd op het Neuswijzer-onderzoek van Leemans en haar team, leverde een waaier aan stadsluchten, op, met opvallend veel verwijzingen naar fabrieken – van de Patria koekjesfabriek tot de Heinekenbrouwerij. Het roept interessante vragen op over ons collectieve geurgeheugen. Zijn er geuren die we als stad belangrijk vinden? Die we willen behouden, of zelfs beschermen als erfgoed?

Momenteel werkt Leemans vanuit onderzoeksgroep NL-Lab samen met erfgoedinstelling ImagineIC aan een nieuw geurproject rondom Toko Omoe, een iconische toko in de Bijlmer. Daarbij staat de vraag centraal welke rol geur speelt en speelde in de beleving van de toko als een ‘sociale huiskamer’ voor de gemeenschap. Geur staat hier centraal als drager van identiteit en herinnering – niet alleen van het verleden, maar juist ook van het alledaagse erfgoed van nu.

---

Een stem voor geur

Odeuropa won onlangs een European Heritage Award / Europa Nostra Award 2025, de belangrijkste prijs op het gebied van cultureel erfgoed in Europa. Het project maakt ook nog kans op de ‘hoofdprijs’ van €10.000 – en daar kun jij bij helpen! Stem hier op Odeuropa voor de Public Choice Award 2025.